धारा ६५ – राष्ट्रपतिको पद रिक्त हुने अवस्थाः
देहायको कुनै अवस्थामा राष्ट्रपतिको पद रिक्त हुनेछः–
- (क)निजले उपराष्ट्रपति समक्ष लिखित राजीनामा दिएमा,
- (ख)निजको विरुद्ध धारा १०१ बमोजिम महाभियोगको प्रस्ताव पारित भएमा,
- (ग)निजको पदावधि समाप्त भएमा,
- (घ)निजको मृत्यु भएमा ।
संवैधानिक सार, उद्देश्य तथा न्यायिक दृष्टिकोण
१. संवैधानिक अवधारणा तथा कानुनी व्यवस्था
नेपालको संवैधानिक संरचनाभित्र धारा 65 ले राष्ट्रपति र उपराष्ट्रपति (President & Vice-President) अन्तर्गत अत्यन्त महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दछ। यस धाराले राष्ट्रपतिको पद रिक्त हुने अवस्थाः सम्बन्धी स्पष्ट कानुनी मापदण्ड, दायरा र कार्यविधि निर्धारण गरेको छ। संवैधानिक विधिशास्त्रको दृष्टिले यस धाराको मुख्य उद्देश्य सार्वजनिक अख्तियारीको स्वेच्छाचारी प्रयोगलाई रोक्नु र संविधान प्रदत्त सीमाभित्र उत्तरदायी शासन सुनिश्चित गर्नु हो। यस धारामा समाविष्ट व्यवस्थाहरू संवैधानिक राष्ट्राध्यक्ष, राष्ट्रिय एकताको प्रतीक र संविधानको संरक्षक को सैद्धान्तिक जगमा आधारित छन्। यसले राज्यका अङ्गहरूलाई आफ्नो अधिकार क्षेत्रभित्र रहेर पारदर्शी, निष्पक्ष र प्रभावकारी रूपमा कार्यसम्पादन गर्न निर्देशित गर्दछ। यस धारा अन्तर्गत निर्मित संघीय वा प्रादेशिक कानूनहरू संविधानको आधारभूत भावनासँग बाझिन नहुने संवैधानिक प्रत्याभूति समेत यसले प्रदान गर्दछ।
२. संवैधानिक उद्देश्य र महत्त्व
धारा 65 को मुख्य संवैधानिक उद्देश्य संसदीय व्यवस्था अनुरूप सेरेमोनियल राष्ट्राध्यक्षको भूमिका स्पष्ट गर्दै मन्त्रिपरिषद्को सिफारिसमा मात्र कार्य गर्ने दायित्व निर्धारण गर्नु। नेपालको विगतका संवैधानिक अभ्यासहरूमा अधिकारको स्पष्ट सीमारेखा नहुँदा देखिएका अन्योल र स्वेच्छाचारितालाई अन्त्य गर्न संविधान सभाले यस धारा मार्फत सुदृढ व्यवस्था गरेको हो। यसले मुलुकको लोकतान्त्रिक रूपान्तरण, संघीयताको स्थायित्व र नागरिक सर्वोच्चताको प्रवर्धनमा ऐतिहासिक योगदान पुर्याउँछ।
३. न्यायिक अभ्यास तथा अदालतको दृष्टिकोण
न्यायिक अभ्यासमा सर्वोच्च अदालत तथा उच्च अदालतहरूले राष्ट्रपति र उपराष्ट्रपति (President & Vice-President) सम्बन्धी विवादहरूमा यस धाराको मर्मलाई विशेष प्राथमिकताका साथ व्याख्या गर्ने गरेका छन्। अदालतको स्थापित दृष्टिकोण अनुसार सर्वोच्च अदालतले राष्ट्रपतिको अधिकार सीमित रहेको र मन्त्रिपरिषद्को सिफारिस बेगर आफ्नै तजबिजमा कार्यकारी अधिकार प्रयोग गर्न नसकिने फैसला गरेको छ। यस धाराको मर्म विपरीत गरिएको कुनै पनि प्रशासनिक निर्णय, निर्देशिका वा कानूनी कदम धारा १३३ बमोजिम न्यायिक पुनरावलोकनको दायरामा पर्ने र अदालतबाट बदर हुन सक्ने स्पष्ट न्यायिक मान्यता रहेको छ।
४. सम्बन्धित संवैधानिक तथा कानुनी व्यवस्थाहरू
- राष्ट्रपति तथा उपराष्ट्रपतिको निर्वाचन सम्बन्धी ऐन, २०७४
- पारिश्रमिक तथा सुविधा सम्बन्धी ऐन
- नेपालको संविधान २०७२, धारा 65
- न्याय प्रशासन ऐन, २०७३