धारा १६ – सम्मानपूर्वक बाँच्न पाउने हकः
संवैधानिक सार, उद्देश्य तथा न्यायिक दृष्टिकोण
१. संवैधानिक अवधारणा तथा कानुनी व्यवस्था
धारा १६ ले प्रत्येक व्यक्तिलाई सम्मानपूर्वक बाँच्न पाउने नैसर्गिक हकको ग्यारेन्टी गरेको छ। उपधारा (२) अनुसार नेपालमा कसैलाई पनि मृत्युदण्डको सजाय दिने गरी कानून बनाउन पूर्ण रूपमा बन्देज लगाइएको छ (Abolition of Death Penalty)। यो अधिकार केवल जैविक अस्तित्व रक्षामा सीमित नभई मानवीय मर्यादा, स्वास्थ्य, सुरक्षा र स्वच्छ वातावरण सहित बाँच्न पाउने समग्र अधिकार हो।
२. संवैधानिक उद्देश्य र महत्त्व
नेपाल नागरिक तथा राजनीतिक अधिकार सम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिज्ञापत्र (ICCPR) को दोस्रो ऐच्छिक प्रोटोकलको पक्ष राष्ट्र भएकाले यो धाराले नेपाललाई मृत्युदण्डमुक्त राष्ट्रको रूपमा अन्तर्राष्ट्रिय जगतमा उच्च स्थान दिलाएको छ।
३. न्यायिक अभ्यास तथा अदालतको दृष्टिकोण
सर्वोच्च अदालतले थुना वा कारागारमा रहेका कैदीबन्दीको मानवीय व्यवहार, विपन्न बिरामीहरूको आकस्मिक स्वास्थ्योपचार र न्यूनतम बाँच्न पाउने आधारहरूलाई धारा १६ सँग जोडेर परमादेश जारी गर्दै आएको छ।
४. सम्बन्धित संवैधानिक तथा कानुनी व्यवस्थाहरू
- मुलुकी अपराध संहिता, २०७४
- कारागार ऐन, २०७९
- यातना तथा अन्य क्रूर, अमानवीय वा अपमानजनक व्यवहार नियन्त्रण ऐन