धारा १२ – वंशीय आधार तथा लैंगिक पहिचान सहितको नागरिकताः
यो संविधान बमोजिम वंशजको आधारमा नेपालको नागरिकता प्राप्त गर्ने व्यक्तिले निजको आमा वा बाबुको नामबाट लैंगिक पहिचान सहितको नेपालको नागरिकताको प्रमाणपत्र पाउन सक्नेछ ।
संवैधानिक सार, उद्देश्य तथा न्यायिक दृष्टिकोण
१. संवैधानिक अवधारणा तथा कानुनी व्यवस्था
धारा १२ नेपालको संवैधानिक इतिहासमै पहिलोपटक वंशीय आधारमा आमा वा बाबुको नामबाट लैंगिक पहिचान सहितको नागरिकता प्रमाणपत्र पाउने हक सुरक्षित गर्ने ऐतिहासिक धारा हो। यसले पारलैङ्गिक तथा यौनिक अल्पसंख्यक (LGBTQI+) समुदायलाई आफ्नो रोजाइको लैंगिक पहिचान (अन्य) सहित नागरिकता प्राप्त गर्ने संवैधानिक आधार दिएको छ।
२. संवैधानिक उद्देश्य र महत्त्व
पितृसत्तात्मक नागरिकता अभ्यासलाई चिर्दै आमाको स्वायत्त अस्तित्व स्वीकार्ने र लैंगिक पहिचानको अधिकारलाई नागरिकतामा जोड्ने सन्दर्भमा दक्षिण एसियामै यो धारा अग्रगामी मानिन्छ।
३. न्यायिक अभ्यास तथा अदालतको दृष्टिकोण
सर्वोच्च अदालतले सुनिलबाबु पन्त वि. नेपाल सरकार (नेकाप २०६५) को फैसलामा प्रत्येक व्यक्तिको लैंगिक पहिचान निजको व्यक्तिगत आत्मनिर्णयको विषय भएको ठहर गरेको थियो, जसलाई धारा १२ ले संवैधानिक रूप दिएको छ।
४. सम्बन्धित संवैधानिक तथा कानुनी व्यवस्थाहरू
- नेपाल नागरिकता ऐन, २०६३
- धारा १८ (समानताको हक)
- धारा ३८ (महिलाको हक)
- धारा ४२ (सामाजिक न्यायको हक)